Trong dòng chảy ngàn năm văn hiến, dân tộc Việt Nam luôn tự hào về truyền thống “Tôn sư trọng đạo” – một giá trị tinh thần thiêng liêng đã làm nên bản sắc của nền văn hóa giáo dục nước nhà. Nhân dịp hướng tới ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, xin được giới thiệu đến quý thầy cô và các em học sinh quyển sách đầy ý nghĩa: “Những thầy giáo nổi tiếng trong lịch sử” do Nhà xuất bản Văn hóa – Văn nghệ ấn hành, Nguyễn Ngọc Thành chủ biên.
Tác phẩm là một công trình biên khảo công phu, tập trung khắc họa 30 chân dung người thầy tiêu biểu trong suốt tiến trình lịch sử dân tộc – từ những bậc danh sư thời phong kiến như Chu Văn An, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Quý Đôn, Cao Bá Quát, Nguyễn Đình Chiểu…, cho đến các nhà giáo thời tân học như Dương Quảng Hàm, Đặng Thai Mai, và đặc biệt là các giáo sư – nhà giáo nhân dân sau ngày đất nước thống nhất như Đào Duy Anh, Hoàng Xuân Hãn, Trần Văn Giàu, Võ Nguyên Giáp.
Điều đáng quý là tác giả không chỉ ghi chép lại tiểu sử mà còn lồng ghép những tư liệu, hồi ức và suy tư nhân văn, dựng nên trước mắt người đọc hình ảnh những người thầy vừa uyên bác vừa đầy nhân cách, để lại tấm gương sáng cho muôn thế hệ.
Nhắc đến Chu Văn An hay Nguyễn Bỉnh Khiêm, ta nhớ đến những con người thông tuệ kinh sử, nhưng cương trực và thanh liêm, dám dâng sớ chém gian thần, dám chọn ẩn dật khi đạo học bị vấy đục. Học trò của các ông, dù làm quan lớn hay dân thường, đều giữ trọn lòng tôn kính, luôn về thăm thầy trong những dịp trọng lễ.
Với Nguyễn Đình Chiểu, tác phẩm tôn vinh tinh thần vượt lên nghịch cảnh: mù lòa nhưng kiên cường, lấy văn chương làm vũ khí, đem ngòi bút cứu dân, giữ nước. Hình ảnh “ngôi sao Khuê” và “sao Bắc Đẩu” trong sách như lời ngợi ca cho những tâm hồn đã thắp sáng đạo lý muôn đời.
Sang thế kỷ XX, ta gặp thầy Dương Quảng Hàm – người đã đem lòng yêu tiếng Việt mà gìn giữ văn hóa dân tộc giữa chế độ thuộc địa. Thầy dạy Việt văn ở trường Bưởi – môn học bị coi là phụ – nhưng lại gieo vào tâm hồn học trò niềm tự hào về ngôn ngữ, văn học và bản sắc Việt Nam. Tinh thần ấy tiếp nối qua người học trò xuất sắc của thầy là GS-NGND Nguyễn Lân, người đã dành cả đời biên soạn bộ Từ điển tiếng Việt hơn 2.000 trang, để lại di sản đồ sộ cho nền ngôn ngữ học nước nhà.
Đặc biệt, sách dành nhiều trang trân trọng tôn vinh những nhà giáo – chiến sĩ cách mạng, những con người đã rời bục giảng để hòa mình vào phong trào đấu tranh giành độc lập. Họ là Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Trần Văn Giàu… – những người thầy trong lớp học hôm qua, và là những nhà lãnh đạo lỗi lạc trong lịch sử hôm nay.
Sách cũng gợi nhớ đến các nhà giáo liệt sĩ – những người không có tên trong sử sách nhưng máu xương họ đã góp phần làm nên độc lập. Trong số sáu đồng chí lãnh đạo khởi nghĩa Nam Kỳ bị xử tử, có đến bốn người là nhà giáo: Phan Đăng Lưu, Hà Huy Tập, Võ Văn Tần, Nguyễn Hữu Tiến – những tấm gương son sắt cho hậu thế.
Sau Cách mạng Tháng Tám, đội ngũ nhà giáo cả nước đã cùng cách mạng kiến thiết nền giáo dục mới. Từ một dân tộc hơn 95% mù chữ, chỉ trong vài thập kỷ, Việt Nam đã trở thành đất nước có tỷ lệ biết chữ trên 90% – một kỳ tích làm rạng danh dân tộc. Trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ, hàng nghìn thầy cô giáo ở miền Bắc đã vào Nam, mang theo cả tri thức và tình yêu nước, trở thành “những chiến sĩ vừa cầm phấn, vừa cầm súng”. Nhiều người đã ngã xuống, để lại trong lòng học trò hình ảnh người thầy – người anh hùng.
Miền Nam thời kỳ đó cũng rực sáng những tấm gương như nhà giáo Hoàng Lệ Kha (Gia Định) – người dám đứng lên vì công lý và tự do dân tộc. Những câu chuyện ấy được tái hiện trong sách như những nốt nhạc hùng tráng của một bản trường ca về trí tuệ và lòng nhân ái.
“Những thầy giáo nổi tiếng trong lịch sử” không chỉ là tập hợp tiểu sử, mà là bản anh hùng ca của nghề dạy học Việt Nam. Mỗi trang sách đều gửi đến người đọc thông điệp: Giáo dục không chỉ là sự nghiệp dạy chữ, mà là hành trình dựng người và dựng nước. Người thầy, dù ở thời nào, vẫn là ngọn đèn soi lối, là người gieo hạt tri thức và nuôi dưỡng tâm hồn dân tộc.
Mong rằng, qua quyển sách ý nghĩa này, quý thầy cô và các em học sinh sẽ cảm nhận được sâu sắc hơn vẻ đẹp của nghề giáo – một nghề vừa cao quý vừa thiêng liêng. Đọc để tri ân, để biết ơn, và để tiếp bước truyền thống mà bao thế hệ thầy cô đã gìn giữ bằng cả tâm huyết, trí tuệ và tình yêu thương.
Kính chúc quý thầy cô và các em một tuần học mới vui tươi, hứng khởi và đầy cảm hứng tri ân!