Khởi nguồn trong bão táp (1945–1954)
Ngày 28/8/1945, trong Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Bộ Quốc gia Giáo dục được thành lập, Luật sư Vũ Đình Hòe trở thành vị Bộ trưởng đầu tiên. Lúc ấy, đất nước vừa giành độc lập, nhưng hơn 90% dân số mù chữ. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”.
Bộ trưởng Vũ Đình Hòe (1912-2011)
Đáp lại, phong trào Bình dân học vụ được phát động từ tháng 9/1945, trở thành một chiến dịch văn hóa toàn dân. Chỉ trong một năm, hàng chục vạn lớp học mở ra, gần 100.000 giáo viên tham gia, giúp trên 2,5 triệu người thoát nạn mù chữ. Đây không chỉ là một thành tựu giáo dục, mà còn là chiến công chính trị – xã hội có ý nghĩa sống còn với một quốc gia non trẻ.
Xây dựng nền giáo dục xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc (1954–1975)
Sau Hiệp định Genève, miền Bắc bước vào công cuộc kiến thiết trong điều kiện đất nước tạm thời chia cắt. Cuộc cải cách giáo dục 1956 xác lập hệ thống phổ thông 10 năm (4–3–3), với phương châm: “Học đi đôi với hành, nhà trường gắn liền với đời sống, lao động sản xuất”.
Dưới sự lãnh đạo của Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên – người giữ chức vụ gần 30 năm – nền giáo dục miền Bắc phát triển mạnh mẽ, đào tạo đội ngũ trí thức, kỹ sư, bác sĩ, giáo viên phục vụ công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và chi viện nhân lực cho miền Nam kháng chiến. Đây cũng là thời kỳ đặt nền tảng cho hệ thống đại học, trung học chuyên nghiệp, dạy nghề trong cơ cấu thống nhất.
Thống nhất và những cuộc cải cách lớn (1975–2000)
Ngày 30/4/1975, đất nước thống nhất. Ngành giáo dục đứng trước nhiệm vụ hợp nhất hai hệ thống vốn khác biệt: miền Bắc 10 năm, miền Nam 12 năm. Từ 1979, cuộc cải cách giáo dục lần thứ ba được triển khai, từng bước đưa phổ thông cả nước lên hệ 12 năm (chính thức áp dụng toàn quốc từ năm học 1992–1993).
Năm 1987, Bộ Giáo dục sáp nhập với Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, thành Bộ Giáo dục và Đào tạo, thống nhất quản lý toàn ngành. Từ cuối thập niên 1980, công cuộc Đổi Mới mở ra, tạo điều kiện đa dạng hóa các loại hình trường lớp, khuyến khích xã hội hóa, từng bước khắc phục khó khăn sau chiến tranh.
Hội nhập và đổi mới toàn diện (2000–nay)
Đầu thế kỷ XXI, Việt Nam tuyên bố hoàn thành phổ cập tiểu học (2000) và phổ cập THCS (2010), mở rộng cơ hội học tập cho mọi trẻ em.
Ngày 4/11/2013, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI ban hành Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Điểm cốt lõi là chuyển từ tiếp cận nặng truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất học sinh. Trên tinh thần đó, Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 ra đời, triển khai từ năm 2020, với chủ trương “một chương trình, nhiều bộ sách giáo khoa”, tăng cường hoạt động trải nghiệm, giảm tải kiến thức hàn lâm.
Giáo dục đại học cũng bước vào giai đoạn tự chủ, khuyến khích nghiên cứu khoa học, gắn kết với doanh nghiệp và hội nhập quốc tế. Học sinh, sinh viên Việt Nam liên tục gặt hái thành tích trong các kỳ thi Olympic quốc tế, khẳng định vị thế của trí tuệ Việt Nam trên bản đồ giáo dục toàn cầu.
Tầm nhìn đến 2045: Từ Bình dân học vụ đến Bình dân học vụ số
Ngày 31/12/2024, Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển giáo dục đến 2030, tầm nhìn 2045, đặt mục tiêu đến năm 2045, giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến hàng đầu khu vực và tiệm cận thế giới. Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0, ngành giáo dục đã phát động phong trào “Bình dân học vụ số”, hướng đến phổ cập kỹ năng số, thu hẹp khoảng cách số và bảo đảm cơ hội học tập suốt đời cho mọi công dân.
Từ ngọn đèn dầu trong lớp học bình dân những ngày đầu độc lập đến phòng học thông minh và học liệu số hôm nay, tám mươi năm qua là hành trình kiêu hãnh của sự nghiệp “trồng người”. Ngành giáo dục Việt Nam đã góp phần quyết định vào việc nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đồng hành cùng công cuộc kiến tạo một đất nước hùng cường.
Kỷ niệm 80 năm thành lập Bộ Giáo dục, mỗi thầy cô, mỗi học sinh càng thêm tự hào, trách nhiệm, tiếp bước truyền thống, chung tay xây dựng một nền giáo dục hiện đại – nhân văn – hội nhập, góp phần hiện thực hóa khát vọng Việt Nam phát triển thịnh vượng vào năm 2045.